Tahsin Tiryaki: “ALİ KUŞÇU”

Ali Kuşçu, 16 Aralık 1474 tarihinde, İstanbul'da vefat etti. Ali Kuşçu (Özbekçe: Ali Qushchi Samarqandiy) veya asıl adıyla Ali bin Muhammed Timur İmparatorluğu ile Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşamış olan astronom, matematikçi, fizikçi, filozof ve dil bilimcidir.

En önemli tanınma nedeni Ay'ın ilk haritasını çıkaran âlim olmasıdır.

Hayatı ve bilimsel çalışmaları:

Astronom, matematikçi ve kelâm âlimi olan Ali Kuşçu, 1403'te Semerkand'da, Timur İmparatorluğu topraklarında doğdu. Babası Muhammed, Timur İmparatorluğu hükümdarı ve astronomu olan ve aynı zamanda Timur'un torunu olan Uluğ Bey'in kuşçusu olduğu için, ailesi "Kuşçu" lakabıyla meşhur olmuştur. Küçük yaştan itibaren matematik ve astronomiye pek ilgi duyan Ali Kuşçu, bu alanlarda Bursalı Kadızâde Rûmî, Gıyaseddin Cemşid ve Muînuddîn Kâşî gibi isimlerden ders aldı. Daha sonra bilgisini artırmak için Kirman'a gitti. Burada Hall-ü Eşkâl-i Kamer (Ay Safhalarının Açıklanması) adlı risale ile Şerh-i Tecrid adlı eserini yazdı. Ali Kuşçu, Semerkand ve Kirman'da eğitimini tamamladıktan sonra Uluğ Bey'e yardımcı ve rasathanesine müdür oldu.

Uluğ Bey tarafından Çin' e yollandığı ve dönüşte de Dünya'nın yüzölçümünü ve ekliptiği 24 derece olarak hesapladığı bilinir.

Ekliptik eksen ile dünyanın ekseni aralarında 23.5 derecelik bir eğiklik vardır. Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 23.5 derecelik bir açıyla döner. Bir yıl boyunca ekliptik düzlemin ekvatorla yaptığı açı iki kez ve en fazla 23.5 derece olur.

1449'da hacca gitmek istedi. Tebriz'de Akkoyunlu Devleti hükümdarı Uzun Hasan kendisine büyük saygı gösterdi ve Osmanlı Devleti ile barış görüşmelerinde yardımını istedi. Bunun üzerine Ali Kuşçu, bir süre Uzun Hasan'ın sözcülüğünü yaptı. Ardından, Osmanlı padişahı II. Mehmed'in davetiyle İstanbul'a gitti.

Osmanlı - Akkoyunlu sınırında Fatih Sultan Mehmed'in emriyle büyük bir törenle karşılanan Ali Kuşçu, Fatih tarafından Sahn-ı Seman Medresesi'ne müderris olarak atandı.

Ali Kuscu'nun Orta Asya'dan İstanbul'a seyahatı.

Burada bir yandan talebe yetiştirip bir yandan Gök Cisimleri'ni araştırarak bilim eserleri yazdı. Güneş saatleri icat edip İstanbul'un enlem ve boylamını bugünkü değerle bire bir hesapladı. Gezegenler arası uzaklıkları hesaplayıp Ay'ın ilk haritasını çıkardı. Çıkardığı Yıldız haritaları Krisrof kolomb'a Amerika kıtasının keşfinde yardımcı oldu.

Semerkant'ta, Uluğ Bey Rasathanesi'nin girişi

Ali Kuşçu, 16 Aralık 1474 tarihinde, 71 yaşındayken İstanbul'da öldü. 15. yüzyıla özgü olan mezarı, İstanbul'un Eyüp Sultan Türbesi etrafındaki hazirededir. Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim'in Maraş'ı fethetmesinden kısa bir süre sonra o bölgede Şiî mezhebinin tekrar artması sonucu Ali Kuşçu'nun torunlarından bir kısmı, ferman ile Maraş'a gönderilmiştir. Geriye kalan torunları ise daha sonra Düzce'ye kendi arzularıyla göç etmişlerdir. Maraş'ta bulunan ailenin bir kısmı da cumhuriyetin ilanından sonra Bursa'ya yerleşmişlerdir. Bursa'daki Fuat Kuşçuoğlu Caddesi de ismini Ali Kuşçu'nun torunlarından Fuat Bey'in isminden almıştır. Soyu Kahramanmaraş, Düzce ve Bursa'da Kuşçuoğlu soy isimleriyle devam etmektedir.

ESERLERİ:

Astronomi:

Sharḥ e Zîj e Ulugh Beg

Risāla fī Halle Eshkale Moadeleye Ghamar lil-Masir

Risāla fī aṣl al-Hâric yumkin fī al-sufliyyeyn

Sharḥ ʿalā al-tuḥfat al-shāhiyya fī al-hayāt

Risāla dar elm-i ḥeyāt

Al-Fatḥīya fī ʿilm al-hayʾa

Risāla fi Hall-e Eshkal-i Ghammar.

Matematik:

Risāla al-muḥhammadiyya fi-ḥisāb

Risāla dār ʿilm al-ḥisāb: Suleymaniye

Kelâm ve Fıkıh:

Sharh e Jadid ale't-Tejrîd

Hashiye ale't-Telvîh

Unkud-üz-Zevahir fi Nazm-al-Javaher

Mekanik:

Tazkare fi Âlâti'r-Ruhâniyye

Dil ve Belagat:

Sharh Risâleti'l-Vadiyye

El-Ifsâh

El-Unkûdu'z-Zevâhir fî Nazmi'l-Javâher

Sharh e'Sh-Shâfiye

Resale fî Beyâni Vadi'l-Mufredât

Fâ'ide li-Tahkîki Lâmi't-Ta'rîf

Resale mâ Ene Kultu

Resale fî'l-Hamd

Resale fî Ilmi'l-Me'ânî

Resale fî Bahsi'l-Mufred

Resale fî'l-Fenni's-Sânî min Ilmihal-Beyân

Tafsir e-Bakara ve Âli Imrân

Risâle fî'l-İstişâre

Mahbub-al-Hamail fi kashf-al-mesail

Tajrid-al-Kalam.