Av. Orhan Bali: “RUS – ERMENİ İŞBİRLİĞİ -2)

OSMANLI’DA AYRILIKÇILIK HAREKETLERİ (4)

RUS – ERMENİ İŞBİRLİĞİ -2)

Av. Orhan BALİ

Müzakereler barış ile sona ermeyecek olursa Osmanlı payitahtına düşmanın yaklaşması Bitlis Müslümanlarıyla Ermenilerin karşılıklı münasebetlerine tesir edecektir.

Gerek şehirli ve gerek köylü Ermeni ahâlisi, ruhani memurlarıyla birlikte her vakit Rusya’ya karşı teveccüh ve temayüllerini izhar ve ifade etmişler ve Türk Hükümeti’nin burada asayiş, kanun ve saadeti hal tesisinden aciz bulunduğunu her vakit söylemişlerdir. Birçok Ermeniler Ortodoks mabetlerine kalbedilmek üzere kendi kiliselerini Rus askerlerine takdim etmeyi şimdiden vaad ediyorlar.

Balkan’ın hal-i hazırı, Slav ve Yunan Hükümetleri’nin Türkiye’ye galebe çalması Ermenileri tehyiç etmiş ve onların kalbini Türkiye’den kurtulmak ümit ve sevinciyle doldurmuştur. İntikam hissiyle kaynayan Ermeniler, Türk mağlubiyetlerini Allah’ın inayeti ve Ermeni sefaletinin intikamı olarak telakki eyliyorlar. Bitlis, Erzurum ve Van şehirleri ile vilayetlerinin Kafkasya ‘gabernalarıyla’ ve Kafkasya ahâlisinin hali, ticareti ve nakil vasıtaları ile Ermenilerle meskûn vilayetlerin mukayesesi, Ermenilere, kendilerinin Türk hâkimiyetinden hiçbir saadet ve hürriyet beklemeyeceklerini belâgatli bir lisan ile ihtar etmektedir. Ermenilerin ve zannederim Bitlis ve civarı Hıristiyanlarının bütün ümitleri Rusya’dadır.

Tatbik-i islâhat için Londralı bir İngilizin reisliği altında olarak Ermeni ve Türklerden kurulu bir komisyonun Bitlis’e geleceğine dair haberler alındığı vakit bu haberin Ermeni ahâlide sıkıntılı bir tesir yaratmış olduğunu inkâr edemem.

Ermeniler birkaç vakit önce Açimyazin’den Delege Mesrub’un riyaseti tahtında olarak Petersburg’a giden heyetin Anadolu Ermenilerine İngilizlerin gönderilmesini de iltimas edep etmediğini soruyorlar.

Bütün Ermeniler, Rus askerlerinin kanı ile yağurulmuş olan ve Kafkasya’nın yanında bulunan Türk vilayetlerine İngilizlerin islâhat sokmalarından tamamen kırılmış idiler. İngilizlerin gelecekteki faaliyetlerinden sarfınazar onların buraya ıslâhat için memur göndermeleri Yemen ve Rus memurlarının gitmesi kadar herkesçe anlaşılması kabil işlerden görülmedi. Ermenilerle meskûn araziye ıslâhat için İngilizlerin gelmesi bendenize göre Hükümet-i Osmaniye’ce Londra Sulh Müzakerâtı esnasında İngiltere’nin muavenetine mazhar olmak ve Anadolu’ya İngilizleri getirerek İngiltere ve Rusya Hükümetleri beyninde ihtilâf ve nizâ çıkarmak için bilitizam düşünülmüştür.

Ermeniler Rusya’ya temayülünden bahsederken 1907 senesinde Bitlis, Diyarbakır, Elazığ Ermenileri tarafından ikiyüz binden fazla imza ile kendilerinin Rusya tâbiyetine kabul edilmesi hakkında konsolosluğumuza verilen istida ile 1904/5 senelerinde Süryanilerin, Ortodoksluğa kabulü için Rus papazları izamı talebine ait teşebbüslerini hatırlamamak mümkün değildir. Bana 1903 senesinde tevdi edilen konsolosluğun faaliyetinden bu iki vakâ hem Hıristiyanların bu memleketteki hallerini ve hem de Rusya’ya karşı temayüllerini kâfi derecede gösterir. O vakitten beri Hıristiyanların hali pek az salâh buldu ve nazarları evvelki gibi Rusya cihetine matuf kaldı. Şurası da sükût ile geçiştirilmemelidir ki Bitlis Ermeni ahâlisi arasında, diğer vilayetlerde olduğu gibi bazı riyakâr zenginler de yok değildir. Bunlar kendi menfaat ve rahatları ile bütün Ermeni milletinin zararına olarak Türkler ve Türk memurlarıyla dostluk peyda etmeye çalışıyorlar. Fakat bu hal muvaffak olup yalnız Türk hâkimiyeti Kürdistan’da bâki bulundukça müşahede olunacaktır. Ermeni ve Alelûmum Hıristiyan milletinin bütün sınıfları Rusya’ya karşı olan temayüllerinde samimi ve görüşleri birdir. Bu hususta şehir ve köy ahâlisi arasında fark da yoktur.

Sakin ahâlinin nazarında manen sükût etmiş olan Taşnaksutyon Cemiyeti, Ermenilerin itimadını tekrar kazanmaya çalışıyor ve raporun yukarısında arzeylediğim veçhile Ermenilerle Kürtler ve alelûmum Müslümanlar arasında müsademeler husule getirerek ahvali karıştırmak ve Rusya’nın silahlı müdahalesine vesile hazırlamak teşebbüslerinde bulunuyorlar.

Birkaç vakit evvel Van vilayeti hududu yakınındaki Garçaktan ve Karkar mevkilerinde zubur etmiş olan silahlandırılmış Ermeni fedai çetelerinin son zamanlarda yapılan mümasil teşebbüsleri arasında itahli lâzımdır. Bunlar dağlarda gezerek Kürtlerle müsademe fırsatını aramışlardır.

Taşnaksutyon Cemiyeti âzâsının tavr-ı hareketi ve Rusya’ya karşı irtibatı İstanbul’daki merkez-i umumilerinin talimatına tâbidir. (Ermeni Komitelerinin Âmal ve Harekât-ı Ihtilaliyesi, s. 72-77)

(Yarın: ERMENİ KOMİTELERİ VE ÇALIŞMALARI )

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir